Historia fortepianu – jak powstał i ewoluował?

Historia fortepianu sięga czasów średniowiecznych. Przez kolejne stulecia ulepszano go, poszukując idealnych brzmień. Postępująca rewolucja technologiczna miała w tym duży udział, sprawiając, że fortepian stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych i wszechstronnych instrumentów muzycznych. Choć jego początki były trudne, a prototypy nie spełniały oczekiwań, z biegiem czasu konstruktorom udało się osiągnąć upragniony cel. Dzięki temu fortepian w muzyce klasycznej to jeden z jej najważniejszych elementów i gdyby nie pradziadkowie tego instrumentu, ten rodzaj sztuki mógłby nigdy nie zaistnieć lub miałby zupełnie inny styl i charakter. 

Protoplaści fortepianu – klawikord i klawesyn

Za pierwszego przodka fortepianu uznaje się klawikord. To subtelny instrument, który pozwalał na delikatne różnicowanie dynamiki dźwięku. Zasada jego działania opierała się o uderzanie mosiężną blaszką (tangentą) o strunę. W ten sposób powstawał łatwy w kontroli, ale bardzo cichy dźwięk, przez co instrument mógł być używany wyłącznie w domu – w dużych salach nie dałoby się go usłyszeć. Dopiero wynalezienie klawesynu przyniosło większe możliwości brzmieniowe. Odpowiadał za to inaczej skonstruowany mechanizm, polegający na szarpaniu struny przy pomocy plektronu (kostki podobnej do gitarowej). To pozwalało uzyskać znacznie czystszy efekt, ale niestety kosztem dynamicznej zmiany siły dźwięku, przez co każda nuta brzmiała w taki sam sposób, niezależnie od nacisku na klawisz. Pomimo pewnych wad, obydwa instrumenty stały się symbolem muzyki renesansowej i barokowej, królując na europejskich salonach. Ale konstruktorzy i muzycy wciąż czuli niedosyt i chcieli stworzyć instrument, który pozwalałby na kontrolę nad dynamiką, zapewniałby większą ekspresję i dawał wykonawcy możliwość modelowania dźwięku w trakcie gry. Te plany i ambicje przerodziły się w konkretne działania, dzięki którym udało się stworzyć pierwszy fortepian, w prawdziwym tego słowa znaczeniu. 

Twórca pierwszego fortepianu – Bartolomeo Cristofori

Wiele osób zastanawia się, jak powstał fortepian. Za jego ojca uznaje się włoskiego konstruktora Bartolomeo Cristoforiego. To właśnie on na przełomie XVII i XVIII wieku stworzył pierwszy instrument, który nie tylko łączył w sobie cechy klawikordu i klawesynu, lecz również tchnął w niego nową, jak na ówczesne czasy, technologię. Dzięki temu pozbył się wcześniejszych ograniczeń. Zawodowo Cristofori pracował na dworze księcia Ferdynanda de’ Medici we Florencji jako konserwator instrumentów, co bardzo pomogło mu przy tworzeniu pierwszego fortepianu. Nieograniczony dostęp do wiedzy i materiałów pozwolił mu na liczne eksperymenty i opracowanie prototypowego modelu, który nazwał klawesynem o cichych i głośnych dźwiękach. Największą zmianą, w stosunku do poprzednich instrumentów klawiszowych, było wprowadzenie mechanizmu młoteczkowego, w którym dźwięk powstawał poprzez uderzenie młoteczka w strunę. Rewolucyjne okazało się również oddzielenie mechanizmu od klawisza w taki sposób, aby młotek nie zostawał na strunie, lecz od niej się odbijał. Takie rozwiązanie pozwalało na swobodne rezonowanie, dzięki czemu muzyk zyskiwał kontrolę nad głośnością i charakterem brzmienia. To osiągnięcie okazało się prawdziwym przełomem w historii instrumentów klawiszowych.

Kluczowe innowacje w rozwoju fortepianu

Instrument stworzony przez Cristoforiego faktycznie okazał się wynalazkiem innowacyjnym. Mimo to, musiało minąć kilkadziesiąt lat, aby zyskał uznanie i popularność. Te zmiany nastąpiły dopiero w drugiej połowie XVIII wieku, gdy fortepian został doceniony w Anglii i Niemczech, gdzie koncepcja Włocha została rozwinięta i ulepszona. Kolejni konstruktorzy zaczęli coraz śmielej eksperymentować z materiałem, napięciem strun i rozmiarami. Dzięki temu udało się stworzyć instrument o dużo lepszej odporności na intensywne użytkowanie. Rozwój fortepianu w dużej mierze wiąże się z zastosowaniem żeliwnej ramy w XIX wieku. Takie rozwiązanie zwiększyło napięcie strun, co z kolei wpłynęło na bardziej nośne brzmienie. Wprowadzony został również system podwójnej repetycji, który umożliwiał szybkie powtarzanie tej samej nuty. 

Jak ewoluował fortepian?

Ewolucja fortepianu jest związana nie tylko z postępem technologicznym. Zmiany w muzyce i oczekiwania kompozytorów również przyczyniły się do rozwoju tego instrumentu. Już w dziełach takich wirtuozów jak Beethoven i Mozart można zauważyć rosnące zapotrzebowanie na większą dynamikę i ekspresję, wykorzystywaną na przykład do prowadzenia dramatycznej narracji. Zmieniające się muzyczne trendy sprawiły, że XIX wiek należał do fortepianu, który stał się niekwestionowanym królem największych sal koncertowych. Jego uniwersalność zapewniła mu podziw i szacunek, dzięki czemu znakomicie sprawdzał się zarówno w wykonaniach solowych, jak również w towarzystwie orkiestry. Nic więc dziwnego, że to właśnie za pomocą fortepianu Chopin, Schumann, Brahms czy Liszt wyrażali swoje emocje, które po przeniesieniu na dźwięki porywały tłumy i stały się symbolem muzycznego romantyzmu. Kolejne zmiany przyniósł XX wiek, gdy instrument zaczęto wykorzystywać nie tylko do wykonywania muzyki klasycznej. Jego brzmienie zaczęło gościć także w jazzie i muzyce filmowej, aż w końcu szturmem wdarło się również do muzyki popularnej i rozrywkowej. To najlepszy dowód na to, że fortepian to jedno z najbardziej wszechstronnych narzędzi muzycznych.

Jak dzisiaj wyglądają fortepiany?

Choć nowoczesny fortepian nieco różni się od jego klasycznej wersji, nie ulega wątpliwości, że swój wygląd i konstrukcję zawdzięcza wielkiej ewolucji, która rozpoczęła się przed ponad trzema wiekami. Dzięki temu większość instrumentów ma zbliżoną budowę, której serce stanowią struny o wysokim napięciu, skalibrowany mechanizm młoteczkowy, żeliwna rama i 88 klawiszy. Jeśli chodzi o rozmiary, to istnieją zarówno kompaktowe modele do użytku domowego, jak również monumentalne fortepiany koncertowe, których waga może osiągnąć nawet pół tony. Warto dodać, że nowoczesna technologia również odegrała swoją rolę, czego efektem jest fortepian cyfrowy, szczególnie popularny wśród początkujących muzyków i nauczycieli. Jego zaletą są dodatkowe funkcje, takie jak: próbki dźwiękowe, symulacja akustyki czy możliwość nagrywania. Mimo tych innowacji, tradycyjny fortepian nie traci na swojej wartości i nadal jest jednym z najważniejszych instrumentów w muzyce klasycznej i kluczowym elementem edukacji muzycznej.